Aizawla Chetchhiatna

Tunah chuan a chhungah kan awm ta lo bawka, a chhunga awm lai boruak nalh fahranlo taka ka han chheih velna lam thung aw..:)


Mi angin nula phurh tur tuihnai zet zet nei ve lo mah ila, a phurh chhuah tawk pitar nena kan chetsual hi a zahthlak lulai em a, sawi chhuah miah loh tur a ka ruat deuh ni lul mah se, ka pi hian min hauh phah em lovang tih ka hriat avangin tarlan talh ka duh a. Ka pu hi Ka pute unau zinga naupang ber ka Pu Lalzama Sailo, Zemabawka khawsa nupui a ni a. Kum 70 vel zeta upa tawh ni mah se, a la chak tha hle a. Ama tawka a la fit hle. NU lian vaklo tak, ngo lam deuh, kuhva tui ti ve tak a nih avangin a kam sen vel chu keini chuan ngaiah kan neih tawh a. Kuhva a ei loh chang pawhin tuibur tal a hmuam tho a. Fiamthu duh tak mai a ni leh zel a. Chutiang pitar chu a nih avangin a bula han tal vel pawh a nuam ngang mai.


Chaw kan eikham a, aizawl lama let leh mai ka tum lai chuan, keipawh Zarkawtah len ka duh tho a, bus vela chuan ai chuan mi phur mai ta che, a ti a. Ka huphurh rilru ang reng hle a. Mahse, han duhloh tut erawh a mawi chiah si lo. Tehreng mai, i chuan ngam phawt chuan, ka ti a. Tichuan puan te chu a han bih tha a, Hmeichhe thut hian a thu tung a. Min vuan lo deuha ka hriat chuan ka pi min vuan nghet tlat rawh aw, ka ti leh thin a. A kuhva ei tui nen a tawng duh hle mai si a, kan ti ti phei char char a. Thuampui kan tlan pel a, Bawngkawn luh dawn vel chiah hian kawng chhe tak mai, biboh tak mai hi a awm thluah mai a. Le, ka pi min vuan nghet rawh aw, ka ti leh a, a tawng tui deuh a ni pah fawm ang chu, ka thusawi chu a tithuai si lo va. Kawng biboh lai takah chuan le kan han tlan ta chu, a sawt euh mai a, ka pi chu a tla thla dap mai a. A thal nalh ang reng khawp lehnghal a. Mahse, pitar in fit tih takah a tho leh nghal mai a. Kai thoh hman pawh a ni lo va. Kan hnung chiahah hian sumo in min zui a, min en duh hle mai a. Kan zak ve bawk si a, tichuan a chuang leh thuai a, kan tlan phei leh ta mai a. Chuta tang chuan muang mangkhengin kan tlan zel a.


Bawngkawn khawlai kan thlen dawn chiah hian taxi pakhat parking atanga a rawn back phei chuan kan tlan chhet chhet lai chu min rawn su leh ta dawt mai a. Ka Bike body hma lamah hian a rawn sawh phei a, kan tlu leh ta riai riai mai a. Ka pi erawh a in fit zawk a ni bawka, min kaitho tu zawka a tang thung a. In hliam lutuk lovin kan tho veleh ta mai a. Mahse, khawpui chhung a nih tawh avangin min rawn bawr haktu erawh an awm nual hman a, ka pi lah chu a lu a thur bap tawh mai si a. A kuhva erawh a ei pah reng tho a. A hmel ka hmuh chuan ka khawngaih bawk si, ka nuih a za bawk si a. Ka pi kan va tluanglo em em ve mawle..tih pah hian ka nui char char mai a. Kal teh, i kal thuai teh ang, mi an tam hmain a tia. Tichuan, kan kal ta zel a. Damdawi in panpui ngaia kan awm loh avangin Pathian hnenah lawmthu sawi kan ba ve ve niin kan inhria.


A hnu deuh lawkah Tlawnglui lamah thianza ho picnic in kan kal leh a, Bike leh car pawh a thei theiin kan keng hlawm a. Keipawhin nula pakhat chhelo zet ka phur ve bawk a. Kal lam chu kawng a chhuk bawk a, engmah harsatna nei miah lovin tluang takin kan thleng thla ve mai a. Luiah te kan inbual a, uisa te, arsa te eiin hlim taka kan nilen hnu chuan tlai khawthim rualin aizawl lam panin kan hawng leh ta a, kawng a chho ta bawk a, thiante rualin ka tlan thei ta reng renglo mai a, ka bike clutch plate chu a lo ral tawh niin a hriat a, workshop han kal maina a awm tawh si lo. Zawi zawiin kan tlan ve dat dat a, a sa tha duh hem hem khawp mai. A hma ni lawk khan naupang hovin a khalh an zir a, kawtthler velah thiam leh thiamlova an tlan velna lamah a clutch hi an tiral a ni mai thei. Nula phurh nen chuan a hmeh ta lo hle mai a. Track leh motor dang zawng zawngin min rawn pel zel mai a. Kan tlan muang lutuk chu min rawn au tawk lah bo lo. A zahthlak duh teh a sin aw, chuta chhapah awihchho deuhah chuan ka nula phurh chu chhuk tir a ngai a, tlan kai zo tawh hek lo..a tawp a tawpah chuan zan dar 9 velah aizawl kan lut ve hram..:)


Vawikhat leh chu kan nula rim tum hi vawi 3 lai mai kan kal thlawn tawh a, a zanlinaah chuan kan zahzel ber a nuteii pawh a lo inkhawm a, an pahnihin an inkhawm a nih dawn hi kan ti a, zawh pawh zawt duh mai lovin inkhawm ban thleng kan leng phawt ang chu tiin In nghaktu a pi leh pute chu kan lo kawm vel mai mai a, a pi hi Thingtlangah chuan Ngopa khawchhuak a nih avang leh ka pi leh pute nen inthenawm chiaha awm thin an lo nih avangin hmanlai thil te min hrilh a, kan hlim phian thin a. Tin, ka pi kha a hnampui 'Chenkual' a lo nih ve avangin keini thlengin min ngaina nghal deuh mai pawh a ni mai thei. Eng eng emaw ei tur te min rawn chhawp a, kan ti ti luam lai chuan inkhawm ban a lo hun a, an rawn hawng mai ta si lo va. Ka pi khawiahnge in nula hi? tiin zak deuh chung hian kan zawt pek a. A ni lah chuan Mami chu a lo hawng tep tawh ang, mahse (.......?........) chu nizan hmasa khan an inru daih a, khawiah nge an awm pawh kan hre rih lo.. a han ti mai chu..kan thiandun chuan kan in melh a, nuih a za bawk si, thin a rim ang reng bawk si, zahzel tur mai kan hre ta si lo. Banga an thlalak tar te chu tutenge an nih tih vel te chu kan zawt ta mai mai a. Han chhuah nghal thurh lah chu a mawi chiah si lo, eng eng emaw chhuanlamin kan chhuak ta a.


Pi beri hian a fanu (kan rim duh zawk nuteii) zawk rim turah min ngai a ni mai thei. Zialo tak a ni. Tichuan, kan chhuak ta hna hna mai a. Kal kawngah chuan kan in nuih nasa dun khawp mai a. Zanin chu zan mak tak a tling dawn a nih hi kan dam chhungin,, kan ti a..:) He nula tleirawl hi kum 20 vel lek a la ni a, hmeltha ve tak ngo vingveng, model deuh roh te pawh a ni awm e. Chutianga han ngaihzawn tuma leng ngawr ngawr pawh kan ni chiah lo. A nuteii hian rawn rim ve reng reng ula, tiin ka thianpa hnenah chuan a sawi avanga han rim tum chu kan ni thin a. Tum loh zawk a nuteii erawh kan ti ti pui nasa thin khawp mai a, eng emaw zawng tak chuan kan hlawkpui phian..:) sawi chhuah atan pawha zahthlak tak a ni na a, zak lo der tawh mai ang..:)

Chunchawi (Mother's Day)

"Chun'nu Lunglawm kim nan, ka neih rohlu hmangaihna hlan let ve nang e! Run timawitu Ka Nu kiangah chuan a hrailengten nui hiau par tlanin hlim zai kan vawr thin! A ni, a hmangaihna chuan a fate hrui angin min phuar tlat a, a rilru leh suangtuahna chenin min tuam thin. Aw, he ti em a hmangaihna ril hian a ni maw a fate min lo hmangaih le, keizawng sakhming chullo ka chun'nu nunnemi hriatreng nan nghilh loh par hlan zel ta nge!"

He ni pawimawhna hi sawi teh chiam ngailova hrethiam mai turah in ngai ila; Hringmi kan chan chhunga kan nun tidanglam theitu leh tikhawlo theitu chu kan nu te hi an ni a. An rilru puthmang a zirin an fanaute kan felin kan sual thei a ni.

Khawvel missionary ropui leh communist kulhbang su tlanga Lal Isua chanchintha hriltu pa huaisen leh dik 'Krista Tawrhna' (Tortured for Christ) tih lehkhabu ropui ziaktu Rev.Richard Wurmbarnd te chuan "Ka nu ang hi khawvela nu zawng zawng te hi ni teh reng se, khawvel hian Tanin(Prison) a mamawh lo tawp ang" a lo ti hial mai a ni.Tin, Khawvel doctor hmingthang leh lar tak Siamese naute phir lu inzawm tlatte pawh dam biai a zai saktu leh miin 'Gifted Hand' tia an koh hial Dr.Benjamin Carson, MD(Pediatric Neurosurgeon) chuan 'ka nu hi tuna ka dinhmun min hruaithlengtu a ni a, a mi enkawlna leh tawngtai sakna avang chauha vawiin ni hi thleng thei chauh ka ni' a ti. A nu tawngtai sakna leh enkawlnaah lawmthu a sawi bang ngailo. Mizo zinga hriat hlawh tak Brig. T. Sailo chuan ka pa remti lo chungin ka nu chu kristianah a in pe a, ka pa ngaihdan a nih loh em avangin a then phah ta nghe nghe a, ka pa remti lo chungin lehkhathiam tir mi tum a, a thiam ang tawk leh a rilru phak tawkin sikul ka kal chhung zawng min chawm a, ka lehkha thiam loh a hlau em em a. Rim takin hna a thawh phah a, a mi enkawlna leh ngaihtuahna kha ka ngaihtuah let hian a ropui ka ti tulh tulh thin, a ti.

Heng kan tarlan thenkhatte atang pawh hian pa tello va Nu te thil tih ropui theih zia chiang takin kan hre thei awm e. Chhungkaw tihlimtu leh nun tifamkimtu chu Nute hi an ni a. An tello chuan hringnun hi a nguai ngiai a, a khawharthlak ngawih ngawih thin. Tin, chhungkaw hlimna thuruk kawltute an ni a, nu berin inchhungkhur a awp lum thiamdan a zirin chhungkaw nuam leh chhungkaw hreawm a lo piang thin. Chhungkaw nuber awplum lohna inchhungkhur chu a rethei a, dam lai thlanthim ang maiin a thim mup mai thin a ni.

Kan naupan lai deuh hian Kan thianpa kawmngaih tak pakhat chu a nu'n hunlo takah a boral san avangin nu nei lo a lo ni ta reng mai a. Vawikhat chu Mother's Day a lo thlenga, Biakin-ah Nu-te chawimawina hun hmangin mifaten an nu te chu pangpar mawi tak tak an hlan a, lawmthu an hrilh laiin, a ni chuan nu nei ve tawh lo a ni tih a in hrechhuak thut mai a, Mi faten "ka nu i mi enkawlna avangin ka lawm e" an tih sap sap laiin a ni erawh chuan hrilh tur nu a nei ve ta lo. A rilru suangtuahna vakvel chuan a nu ngaih a tizual a, minuten an fate an hmangaih ang bawka a nu'n a hmangaih thin zia te a ngaihtuah let a, a bianga mittui lo luang chhuak chuan a ka a hup zo ta lo, a trap ta zawih zawih mai a, a nu hmangaihna chhang let hman lova kha leh chen a lo awm kha a in thiam thei lo va, na a ti a, hreawm a ti a ni. Aw, ka nu khan min la dam pui ni se ka hmangaihna hian a va tuam let dawn chiang em tiin a thinlung atanga rawn hnam chhuak zawih zawih a mittui chu a hul hlei thei lova, Mother's Day a lo thlen apiangin a thinlungah a nu hmel a lang thar leh thin.

A nunna pe a, an hmangaihna chhiarsen rual loh thuk leh ril Lal Isua hmangaihna hnaih bertu chu 'Nuin a fate a hmangaihna' hi a ni. A thinlung zawng zawng a pe a, ram hla taka an awm pawhin a tawngtai sak a, a hrereng thin. A suangtuahna vakvel chuan a fate a awmpui a, tawhsual leh hreawm tinreng an tawh hlauvin thindama awm har a ti. Pa ber lung tih awi loh hlauvin hreawm tinreng a tuar huam a, a tuar chhuak thin. Nausen chumchiap an nih a ta a hnuntui nen a chawm liana, chaw an ei thiam hma a ta chaw a fah thin. An tlei loh hlauvin a awi nileng thin a. An lo seiliana an hrisel loh hlauvin kawng engkimah a tha ber tur zirtir a duh a, zirna run an belh chinah phei chuan a rilru zawng zawng mai chu a fate enkawl nan a hmanga, hreawm tinreng karah a hmangaih a hrin fate tan a theihtawp a chhuah thin. Sualrawng an bawl chuan a muhil ngai lo va, a lungkham ber chu a fate an ni. A ni, Nu te hmangaihna chuan a fate min tuam tlat a, min endawng ngai lo. He ti khawpa hmangaihna nena min enkawl thintu kan nu te hi kan chawimawi ngai em? Kan tana an thinlung petute hi kan hmangaih let meuh em? hmangaihna chuan hmangaihna vek a phut let tlat a sin.

A ni, kan hmangaih ten min hmangaih let si loh chuan kan rilru a na a, kan nun a hlim ngailo. Nu-te chawimawia hmangaih let nachang hre lo khawpa kan bo a nih chuan inenfiah kan mamawh tihna a ni. Hmangaihna nena min chawmliana min enkawltu kan nu te hian hmangaih let an va phu em! khawvel ram tam zawkten NU te tana 'NI' an siam hi a ropui a, keini pawhin thinlung leh tih tak zetin kan nu te kan hmangaih let ve zia kan tilang ve dawn lom ni? ka nu ka hmangaih che a sin, I mi enkawlna avangin ka lawm e! kan ti ve ngai em? Zofate hian zir tur kan la nei tam awm e. Kan nu te hi chawimawi a, duat taka enkawltu ni ve turin kan thinlungte i sawiharh thar leh ang u. Nitin mai hian 'Nute Ni' hi nunpui thiam teh reng ila, a va tha lehzual dawn em.

Hla thu chuan; Ka chunnu kiangah ka lunglawm a kim, Ka rilru hahin min chhawka, ka tana a rilru min pekna te, min tawngtai sakna te kha a va hlu em. A hmangaihna chuan a hraite min tuam lum tlat a, suahsual rawng kan bawlsanin hlim ni reng a nei ngai lo. Heti ema hmangaihna nena min chawiliantu ka chunnu tan, enge tihsak ve theih ka neih aw! thil ropui tak tihsak thei lo mah ila, ka tih theih awmchhun a hmangaihna chhanlet chu ka bat a ni zawk e. tiin.

Nghilh Ni Awmlo Zuapa

Chung Khuanu zarah mim ang lo piangin
Vangkhawpui i mawi ngei e
I ruangam leh sakhmel ten
A ngur hmel an iang chuang e.

Chutin, sial ang tuaiin runlum zuapa i lo chang,
I hrailengte hlimtea laitual kan lenlaiin,
Rihsang mual min kai san ta si,
Kan tuar thiamlo Zuapa nunnem
Mahse, Lam ang let leh hian i mawi si lo.

Aw, I hrailengten hlim zai kan rel thei ne maw
Zuapa, famchang atan zawng
Kan phal thei mawlhlo che
I rauthla tal rawn tir la

Vartian lenkawl a lo en changin nang tawnni awm si lo
Tawn mang mai maw kan chantawk
Tah khua a sei thlawn e i tello chuan
Aw, Zuapa nun nem

Lenrualten min zawt khawnge i zuapa tiin
Chhawn har kan ti, i tuanna mual
Tap chungin kan au che
Aw, khawiah tuan che maw

Tur nipui lo her chhuakin thal romei lo zam chiai e
Chhingmit thlaah i cham vawng vawng
Lo kir leh hram rawh zuapa,
I tello chuan ar ang kan vai e.

An sawi pialral nuam'an muangten chawl ta la
I runlum nuthai leh hrailengte'n
I Rolum biahthudi vawngin
Hringnun damlai chhiar ve na nge.

Brig. T. Sailo Nen, Part III

Assam Rifles Hotuah:
Indopui pahnihna a reh a, British Indian Army te pawh zawi zawiin Indiaah an let leh hlawm a, Burma Sipaia awm hlen ta te pawh Mizo tlangval thahnem tak an awm a, chung ho chu Myaymo khawpuiah an tam ber awm e. A hnuah heng ho hi mi tam tak mizoramah an kir leh hnuah kir ve lo te chu Rangoonah te Kale Valley leh Kabaw Valley lamah chhungkuain an khawsa ta hlawm a ni. Pu Thena erawh Officer a nih piah lamah an hotute thu angin Shillong lamah traning hmuna thawk tura ruat a ni ta zel a. British Army ah hian Lieutinant Colonel niin battalion khat hotu a ni a. Chu chu a hun lo kal zel tur atan pawh a chhawr tangkai hle a. Hmun ralmuanga a awm hnuah pawh a pawimawh chho em em mai a. Assam Rifles hotu bera a awm lai hian Asssam Regiment Fouth Battalion din a ni leh a, hetah hian hotu hmasa bera ruat a ni ta nghe nghe a ni. Tichuan kum 1963-1966 a Assam Regiment centerah hotu ber chan a chang leh a, he ta a awm lai hian Colonel puitlingah hlangkai a ni a. Shillong Sipai hmunpui Happy Valleyah commandant Bangla luahin a khawsa ta a ni. He hmun a awm lai hian Sipai School te a din a, chu chu 'English Medium School' a ni a. Roman Catholic Schoola fate dah ve theilo te tana a ruahman a ni ber a. Zirtirtu tur te pawh hi a man a duh a thlang a, chung zinga kan hriat theih tur te chu Ziri a ni a. A ni hi Aizawl Greenwood Hospital Doctor lar tak Dr.Buatsaiha nupui a ni ta nghe nghe. Tun thleng hian he School hi a la awm a a hmingah 'HILL VIEW' an ti ta a ni.

Brigadier-ah a kaisang:
Assam Regiment Center ah hotu ber chan changa kum thum lai a awm hnu kum 1966 ah Brigadier ah kaisan tir a ni leh a. Kum 44 mi chauh a la ni nghe nghe. Happy Valley, Shillong chu nuam ti hle mah se, 190 Brigade hotu atana ruat a nih angin Vur rama a insawn a lo tul ta a, a nupui leh fanau te kalsanin amahin a awm hrang leh ta rih a. Chutia vur rama China ral beia hotu bera a awm lai chuan a nupui Pi Thansiami chu zai ngai khawpin a hrisel ta lo va. Kum 1967 kum laihawl velah chuan Shillong Welsh Mission Hospitala zai tura tih a ni a. A nupui awmpui tur hian chhuti lain Shillong a pan leh ta vang vang a.Tin, an fapa upa ber Lalsangliana, St. Edmund's College a BA 2nd Year zirlai chu a chin hriat lohin ni 10 lai a bo tawh a, chutiang vel avang pawh chuan a nupui nen chuan an rilru a buai tawh em em a ni. Sawi thawm atang chuan MNF army a zawm a nih an ring ta ber a. MNF ah a lut niin an ring nghet ta a ni. Chutia a nupui zai tura an inbuatsaih lai tak chuan Ch.Saprawnga chu va lengin an fapa Lalsangliana chu Vanchengpui khuaah India Sipai leh MNF an inkahnaah a thih thu va hrilh tum a ni a. An nu zai mai tur ni bawk si chu han hrilh mai harsa an ti a. An rilru pawh a khap buai hle a ni. A zaitu tur Doctor.Arthur Hughes FRCS chu zai hmaa hrilh nge tha ang, zai hnuah tia an rawn laiin a ni chuan zai hma ngeia hrilh a that a rin thu a sawi a. An hrilh ta a, a tap ta zawih zawih mai a, zai pawh chu a duh ta rih lo va. In lamah an inphur hawng leh ta a ni. Hetih laia Pu Thena rilru buai dan tur chu suangtuah thiampui pawh a har viauin a rinawm a. India Sipai hotulu a nih laiin a fapa upa ber BA 2nd Year zirlaiin India sipai a han do ta tlat mai te leh, reilo te hnuah a thih thu han ngaihthlak ngat phei chu tuarchher tak pa ni lo tan chuan hriatthiam pawh a har viau ngei ang.

A fapa Lalsangliana ruang lam turin Mizoramah a kal:
A fapa Lalsangliana ruang chu hlawm turin Mizoram chu a pan ta a. Sawrkain hicopter an pe a, a kal ta vang vang mai a, hetih laia Mizoram puma India Sipai hotulu ber Brig. Jaswant Singh chuan Sipai lammualah hian a lo hmuak a, a fapa thihna nia an hriat Vanchengpui khua chu an pan leh ta nghal a. Vanchengpui Helipad an an tum a, he lai vela India sipai hotu ber Post Commander Capt. Sharma chuan lo hmuakin 'Salute' a lo pe nghal a, thupa pawh a chawi nasa viau a ni awm e. Pu Thena erawh chuan, inthiamlo duh suh, in tih tur in ti a ni mai alawm, tiin pachang takin insum chung siin a tawng chhuak a. Tichuan, MNF Sipai an kahhlumte phumna lamah chuan a hruai ta a. Ruang chu an han phawrh a, Mizo tlangval pahnih ruang an phawrh zingah chuan a fapa Lalsangliana chu an hmu ta lo va. Vanchengpui khuaa mi mi pakhat chuan i fapa Lalsangliana chu a thi lo, nung damin a tlan chhuak hman an ti. a lo ti a. Mahse, a ni chuan, an ni pawh ka fapa te tho an ni tiin ruang pakhat zawk chu a hawn ta tho a, Dawrpui veng thlanmualah tha takin an phum ta tho a ni. Heta Pu Thena rilru ropui zia a lanna chu, a fapa ni lo zawk pawh ka fapa tho alom , tiin a ruang chhe tawh tak chu phurin, thlanmual pangngai, dawrpui vengah a phum ta tho hi a ni a. A fapa tak tak Capt.Lalsangliana erawh a la dam a ni tih erawh a hriat phah avangin a rilru chu a lawm em em a, a nupui hrisel lo tak, zei hmabaka Shillonga lo awm chu hmuh thuai thuai a chak em em a ni.

Kum 1973-ah Sipai nun chhuahsanin:
Sipaiah kum 32 lai a tan hnu chuan kum 53 mi niin december thla chu a tan Sipai nun chawlhsanna kum a lo ni ta reng mai a. Sipai atan chhunga a nuna pawimawh ber ber nia a hriat te chu: 'ngaihhlut tur dik enge ni?' tih te, 'Mahni hma chu mahniin sut kuak tur' tih te chu a thupui ber a ni a. Tin, Sipai ka tan lai hi chuan ka Sipai em em ringawt mai a ni, a ti. Sipai ka tan chhung te ka thlir let hian ka inchhirna tur pakhatmah ka tih ka hre ngai lo va. dawt leh diklo taka thil tih ka neih ka hre ngai bawk lo va. Chungte avang chuan ka rilru chu a hlim a, keimahah pawh lawmna min pe a ni, a ti. Tichuan, kum 1974 January ni 1 chuan pension huna awmna hmun tura a lo ruahman sa Shillong lamah chuan Motor nen an chhungkua chuan an inphur chhuak ta a ni. Kum 1971 kumah Shillong, Motinagar Vengah ram te tak te, in awm sa nen a lei a, Pension veleh chutah chuan awm tumin a rilru a siam fel a. Tin, kum 1958/59 khan Sorkar atangin building advance Rs.25000 a lo lak lawk sa leh a sum neih sa Rs.2000 a vaiin Rs. 27000 a nei a, hei hian in sak a ni ang a, tin a pension hlawh chu bei tham deuh mah se, an khawsak te tihniamin an awm ve thei mai turah a in ngai bawk a. An in Motinagar venga 'Evergreen' ah chuan an khawsa ve ta a ni. Hetia rim taka a lo thawhna Sipai nun chu chawlh sana, chawlh hahdam a tum ve tawh laiin kohna ring tak mai a dawng ta fo mai a. Chu chu 'Mizoramah i hnam pui ten, Sipai kut kan tuar nasa ta lutuk, nang i rawn chhuah loh chuan, kan tawrhna hi a na tual tual dawn avangin, i rawn chhuah a ngai a ni' tiin Chief Secretary lehkha pawh vawi engemaw zat a dawng ta a.

Chhunzawm leh mai loh chuan, a sei dawn lutuk a, part 4-na chuan a hmawr a bawk thei tawh ang chu maw..

Brig. T. Sailo Nen, Part II

A Dear-i nen an intawng:
Chin Hills a Falam Sipai te hnuchhawnin Shillong lama koh thlak leh a ni a. Ui tak chungin an inthen ta rih a ni. A lehkhazirna hmun leh a lo chen tamna ber Shillong a han chuangkai leh thei chu a lawm em em mai a. Khatih laia British Army officer nih chu thil harsa tak leh mi te nih chak ber a nih avangin Shillong khawlai velah pawh tlangval luck ve tak a ni ngei ang. Chuvangin Khasi nula leh Mizo nula te lakah pawh a tla na ve viau thin a ni awm e. Tumkhat a khawlai leng chuan, Welsh Mission Girl's High School-a Pawl sawm zir lai Aizawl nula tleirawl nalh tak mai Thansiami a tawk ta chu a mitah a fu ta chat mai a. A rilruah chu nula tleirawl hmeltha tak mai chu a awm ta reng a. Thansiam'n 'Ni E' a han tih ri te chu a tan hriat nuam tak a va ni dawn teh lul em. Reilo te mah ni se, Traning Battalion-a a awm chu a khamlo hle a ni. Hetih lai hian Battle School an tih mai Indo zirna ah a thawk a, rawngrut senior ho a enkawl a ni ber. Chin Sipai te nen indona hmun ngeia ral an lo beih hrep tawh avangin miin chung a tawnhriat te chu ngaihthlak nuam an ti a. A lecture te pawh an ngaithla ning ngailo a ni. Kuttum nena japan sipai ho an han hnek vel thu te a han sawi phei chuan an ngaithla ning ngailo a ni.

Burma ramah tirh leh a ni:
Hmun ralmuang leh nuam taka a awm mek lai chuan a beisei lawk loh tak maiin lehkha pawimawh a hmu leh ta thut mai a. Chu chu Burma ramah bawk Japan sipai te chetdan enthlak leh British Pilot ho an man te chhan chhuak tura thupek a ni. A hotu ber nihna (leader) hna pek a ni a. An ruahman dan chuan Inbiakhlatna(wireless) pu ah Irish mi Flannagan a awm ang a. Tawng lettuah Karen pa, Havilder Roger, a tul ang anga tanpui tu atan Teddim mi Sipai Lamdunga a awm bawk ang. An vaiin mi pali chiah an ni. An ei leh in tur bakah an mamawh reng renga thlahna nena thlak sak zel tur an nih avangin eng emaw chen chu an huphurhna zualpui pawh a ziaawm phah viau a ni.

Amaherawhchu, ramhnuai kawng atanga kal tur an nih avangin a tlem berah thla 1 dawn lai an thang a ngaih avang erawh chuan an huphurh hle a. Harsatna neuh neuh te chu nei ve bawk mah se, Tluang takin Burma phai 'Arakan Yomas chu an thleng ta a. Tumkhat chu an khawlai lenna lamah Japan Sipaiten ringhlelin an man a, an kuthnung an khirh sak a. An captain thuchhuak nghaka an ven laiin kawl khaw pakhatah Japan lam tanga lo puitu hnenah chawimawina lehkha an pek, mahse pu Thena'n a kawl sak chu a kawr ipteah ah an hmuh avangin ringhlel lovin an chhuah leh ta a. Tlema tlemah an that lo chauh a ni.


Lushai Scouts nen an intawng thut:
Scout thar tak mai (kha tih laia Biate Sipai, an tih mai) Mizo tlangval hlang awmna chuan Japan sipai te chu an rawn nawr chak viau mai a. Shillong a awm laia a lehkha zirpui leh Sipaia a traning pui Mizo tlangval ngei Capt. RK. Hranga chu commander a lo ni lehnghal a, an in inhmu thut mai chu mak an ti hle a. 'Enge i tih a? an in ti dun ve ve hial a ni awm e. Pu Kaphranga nen hian hian Serkawn ME School, Lunglei atang Shillong thleng lehkha lo zir dun tawh an nih avangin an inkawm nasa viau thin a ni awm e. Pu RK Hranga hian 'The Lushai Scouts' tih lehkhabu a ziak nghe nghe a. Hetah hian chiang leh zualin Japan an beihdan a tarlang nghe nghe a ni. Burma ram laili Rangoon an thleng tep tihah Pu Thena leh a thawhpuite hi Calcutta lama chawl hahdam turin an rawn hruai ta a. Calcutta ah hian training neuh neuh an pek bakah Malaria avanga a natna te chu Sipai hospitalah enkawl damin, chhuti lain aizawlah chawl hahdam turin Silchar a pan a, mak tak maiin Silcharah hian Shillong a a nula hmuh leh a thinlai luahtu Thansiami pawh chu Shillong atanga aizawl pan tur motor nghak nen chuan an inhmu leh ta hluah mai a. An hlim dun hle a ni. Hun reilo teah kal san lehin a hnuah Lushai Scouts ho awmna Maymyo khawpui burma ah thawn leh a ni a. Maymyo khawpui hi British ho ruahmannaa enkawl leh siam a nih avangin a nuam hle a. Boruak pawh a nuam em em a ni.

Tiam Tlat E An Ti:
Japan an tlawm tawh bawk a ni 28 chhung chhungti lain nupui nei turin India ram a rawn pan ta vang vanga Pu Buchhawna inah thlengin Dr.Dahrawka fanu nula Thansiami nen chuan kristian dan thianghlim hmangin 1946 september 17 khan Dawrpui Biak In ah Pastor Thanga kutah an in nei ta a. Pu Thena hi kum 25 a ni a, Pi Thansiami hi kum 19 a ni thung. Fapa 3 leh fanu 1 an nei.


Civil Dress a nei lo:
An inneihni a hak tur tak ngial pawh thawmhnaw a lo nei lo va. A neih chhun pawh Sipai kawr leh kekawrte a nih hlawm avangin a buai ru hle a. Amaherawhchu, mi ta hawh chawpin felfai takin a inthuam ve thei ta a ni. A hnu lawkah Burma ram pan tura chhuah a lo hun leh ta a, a nupui Thansiami chu Shillongah dahin amahin Maymyo khawpui chu Calcutta atang bawkin thlawhna in a pan leh ta a.

Assam Regiment ko kir:
Vanneih thlak takin kum 1947 kum bulah 1st Assam chu Indiaah an kir leh ta a. Hetah hian Pu Thena pawh chu SHillonga awm tura ruat a ni leh ta a. A lawm dan tur chu suangtuah thiam pawh a har viau zawkin a rinawm e. He mi kum hian India leh Burma chu British awpna atangin Independence a lo nih dawn tak avangin 1st Assam a mi te pawh chu Shillong pan turin Rangoon khawpuiah India lawngpui chu nghakin thla khat lai an la cham a, he tih hunlai vela an tui chenna lamah Pu Thena hian a beng a ti khawlo nghe nghe. Tichuan, British ho chuan India an chhuahsan a lo ngai ta a. Pu Thena nihna pawh chu a buai ta nuaih mai a ni. Vanneihthlak tak maiin Regular Commission atan interview ah a tling ta a. A number pawh IC 588 a ni. A hna thawh that leh a rinawmna avangin Shillong Assam Rifles leh Assam Regiment hmunpuiah te pawh OC hna chelhin a hotu ber a lo ni tawh thin a ni. Heta a awm lai hian Brigedier ah hlankai a ni ta nghe nghe a ni. Tin, kum 1948 atanga Zu in tawh miah lo tura a intiam avangin tun thleng hian eng sipai leh pawh mikhualin chaw ei pui se, Zu a in leh tawh lova, zu a pe ngai tawh hek lo. Hei hian Pu Thena hi a thutiamah a rinawm tawk hle a ni tih a entir awm e.


Chhunzawm leh a ni ang:

Lehpekah chuan 190 Brigade hotu a nih thu leh Brigadier-a a kaisan thun te leh chumi hmaa Assam Regiment Center-a kum thum dawn lai hotu ber nihna a lo chelh dan te leh Vur ram Mountain Brigade-a hotu ber ni tura ruat a nih dan te. Tin, a fapa upa ber college kal hlim hlawl Lalsangliana'n MNF a lo zawm thu te, chutah Vanchengpui khuaah MNF leh Security Force an in kap chiam a, chu ta thi thana thang, a fapa ruang hlawm tura a han kal thu te leh Mizoram buaina leh mipuiten sipai kut an tawrh rapthlak avanga khatih laia CS Pu Sangliana'n a chah chhuah dan te leh Mizorama Human Rights Pawl a din thu te bakah, MPC Party a lo pian dan te kan tarlang tawh ang a. Tin, Special Force a din a nih leh nih loh chungchang te pawh kan sawi lang hman tawhin a rinawm e.

Brig. T. Sailo Nen , Part 1

Ka pa hi MNF ruh tak mai a ni a. A thih kum 1985 thleng khan MNF a chhuahsan ngailo. Ramhnuai lama khawsa thang tih takah khawlaiah pawh chet pa chang an ngah hle thin a. Tlangval nula rim ho pawhin khawlaia an tawh hlauh ber te chu ka pa te thianzaho leng hawng chu a ni fo thin. Mizo Union huatna avang hrim hrim nge ni, Hnam hmangaih vang hrim hrim pawh hriat loh, ka pu hian fapa pathum a nei a, an vaiin MNF ramhnuai sipaiah an lut vek mai a. Vanneiha siamin tuman chumi avang erawh chuan nunna an chan phah meuh lo va. Ramhnuai boruak hrileng vel kara keini naupang hovin kan lo hriat ve thin chu MNF leh Brig. T Sailo te inkar chu a ni a. Zalenna sualtute dotu leh chumi atana kawng daltu bera kan lo ngaih ngheh tlat thin chu Pu Thenphunga hi a ni thin a. Kan lo ralkhat huat ve em em thin a ni. Mahse, hun a lo inher zel a, huat tur haw si lo khan, huat loh tur zawka kha kan lo hua em ni chu aw tih theih turin ngaihtuahna vak vel chuan hetiang hian a takin 'thudik' min hriattir ta a:

Ni 19/03/2008 khan Pathian zarah a chenna in Kanan Veng, aizawlah kawmna hun tha tak mai kan nei thei a. Kawng engkima note leh thlalak thlenga min buaipuitu ka thianpa Pu Nghaka chungah pawh lawmthu ka sawi bang ngai lovang a. A ni hian kawng engkimah min tawiawm thin avangin thiantha rinawm tak an tih ngei chu a lo ni. Tin, Pu Thena tawiawmtu a nupui Pi ThanSiami chungah pawh lawmthu kan sawi bang ngai lovang. Ei tur tuihnai tak leh a pasal a lo finchhuah fo avangin keinin a zar kan zo thei chauh a ni si a. Mi te angin building ropui tak leh mahni in chhung lumah kawm lo mah ila, a chenna in neitu a fapa Lalsangliana Sailo taimakna leh remhriatna erawh a ropui nangiang mai. Pa te hmangaihna a nei lian hlein ka hria.

A Pian leh murna: Kum 1922 khan Lunglei atanga mel 9 vel zeta hla Thuampui khuaah a lo pianga, a pa hi Thuampui lal a ni a. An hunlai hian Serkawnah chauh English Middle sikul aawm avangin harsa takin a kal thin a. Lehkhathiam thei tak a nih bakah Mathematics leh english phei chu a thiam thei fal em em mai a. Lehkhathiam theite tana ruahman 'Stipend' pawh a hmu zat zat thin a ni. Serkawn ME Sikul atangin pakhatna hauhvin a pumpuiah a titha ber hial. High School erawh Shillong ah 1937-40 vel khan a zir chhuak a. Hetah pawh hian 'stipend' a dawng pha zel a ni. College erawh Serampore ah 1941 khan a kal thung a. Chutih laia a zirpuite chu Capt. Sangma an tih thin Meghalaya Chief Minister lo ni ta te, Mizo zinga BD hmasa ber Rev. Dr Zairema te, Lalhmingliana (Maj. Hminga, Himachal Pradesh-a Chief Secretary thin te an ni a. An ni bak chu Tlangmi an awm meuh rih lo a ni.

Mahse, Indopui 2 chuan an hunlai hi a rawn nangching ta tlat mai a. A tet lai atanga a lo chak ber Mathematics professor pawh chu a thulh a lo ngai ta tlat mai. Kum 1942 chuan Second Lieutenant hna zawmin British Army chu a zawm ve ta a. Kum 32 ngawt sipaiah a hun a hmang ta a. Mizo zinga a hmasa ber ni turin 'Brigadier' nihna nan kum 1974 khan a pension ta a ni.

Sailo Bawihpa: Training an zawh fel hnu reilo te kum 1943 April thla tirah Sipai hmunpui atangin Burma rama Falam Chin Sipaite zinga awm tura ruat a ni ta tlat mai a. Tichuan, a rang thei ang berin Falam chu a pan ta a. Hetih laia Chin Hills awptu Commander chu Colonel Hasewell (British) a ni a, An DC pawh english mi tho Stevenson a ni a. A ni hian Thenphunga Sailoin Falam Chin Sipaite a han ho tur chu rem a ti lo khawp mai a. Tiau ral leh Tiau thlang history ah Lusei leh Falam indo thu te a lo hriat thin avangin Thenphunga chu a huphurh pui em em mai a. An Commander Colonel Hasewell hnenah pawh Thenphunga chu Falam Chin Sipaite ho lo turin a thlen nghe nghe a, mahse, a rawtna hi a lo pawm ta chuanglo a ni ang, Pu Thenphunga chu an chah chhuak ta tho a. Heta a hna ber chu Commandant a ni ang a. An mawhphurhna chu Japan sipai ho nawr a ni. Lo hupurhpui em emtu khatih laia Falam bial DC Stevenson ngaihdan ang lo tak maiin Falam unaute nen chuan an thawhhona a tha ta hle mai a. Pu Thena pawhin Falam unaute chu huaisen a ti a, taima a ti em em mai a. Tin, Mizo nena unau chhulkhat chhuak kan lo nihna te chu a takin an zing atang hian a zir chhuak nghe nghe a ni. Indo buai a han reh deuh a, Japan sipaite an tlan chhiat hnuah Sipai Hmunpui lama kir leh tura an tih pawhin Falam sipaite hian an ui ta em em mai a. Vawikhat phei chu a kir phah leh hial reng a ni. Hetah hian Falam unaute hian an tawngin Sailobawihpa (Sailo lalpa) tiin an koh phah ta nghe nghe a ni awm e. Lehlekah chuan Burma rama British Pilot Japan ho man leh Japan sipaite chetdan enthla tur tirh a nihdan te kan tarlang tawh ang.

Chhunzawm zel tur

'Lam Ang Ka lo Let Leh Ta E' Vala!

Thla khat zet Zorama ka thang vang vang hnuin ni 27, march 2008 hian Ka chenna ka thleng thla veleh ta. Zoram ka cham chhung hian, harsatna emaw buaina emaw ka nei meuh lo va. Ei leh In lamah erawh pumin a lo ngeih teh chiam loh avangin insiamrem mai a lo harsa a. Thenrual tha leh hmelhriat thaten chaw eiah min sawm pawh tam tak chu ka kal thei meuh lo a ni. Amaherawhchu, hun erawh hlawk takin ka hmang liam niin ka inhria a. Min enkawltu Pathian chungah lawmthu sawi mawlh mawlh tur ka va ni teh lul em. Ka hawn chhan pakhat Ngopa lama ka Pu te thlan siam that erawh rokhawlhna avangin kan thulh leh ta rih a.

Kan mithiamte zingah Brig.T Sailo pawh darkar 3 aia rei mah kawmna hun ka nei thei a. Kan hlim tlang hle. A ni hi mi duhtui tak leh mi tawng mai mai lo a nih avangin kan inkawm tak tak hmain tunge ka nih a, khawi lam chhuak nge ka nih tih chu a hriat duh hmasa ber a ni a. Thlahtu atang leh ka nu leh pa te khua atangin ka han insawi te te a. A hnuah chuan chhungkhat hnai takah kan inchhuah ta nghe nghe. A nupui pi Siami pa pu Dahrawka hi Khawdungsei lal thin ka pu Hrangchhuana te ina lo seilian a lo ni reng a, hei hi a nupuiin a rawn sawi chhuak a, kan chhungkhat dangte pawh unau ang maia an lo en thu te an sawi ta zel a. Tichuan a ni pawhin nel takin min kawm theih phah ta a ni. A ni hi mi ze nghet tak leh tawng tamlo tak mai a nih avangin a thil hriat leh hmuh zawng zawng pawh sawichhuak ngai lemlo mi a ni a. Heng avang hian mi tam tak chuan a thiamna rengah pawh thiamlo an chantir fo thin a ni. Mahse, hei hi thil tha ber a ni lo nia ka hriat thu te ka sawi ve a. Chung thil tam tak chu min hrilh ve nualin ka inhria a. Video camera ka lo kenglo chu ka inchhir ngei mai. Kan inkawmna zawng zawng kha a buin siam teh reng ila, thangtharte tan a va hlu dawn em. A ma chanchin a ziahna 'The Army' tih chu min present a, kan lawm hle mai. He lehkhabu bawk hi MPC Head Quater atangin Pu Dr.Kenneth Chawngliana'n mi rawn present ve leh bawka. Ka lawm thuahhnih khawp mai.


Ka mi chhuan te zinga mi HT Sangliana nen hun remchang tak neiin kan inkawm thei bawk a. Tin, nilengin kan inzui a. Kan zingah hian 'Zoram Kuthnathawktu Pawl, president pu Thankanglova' a tel ve zel bawk a, a ni nen pawh hun remchang insiamin inkawmna hun tha tak kan nei thei a, ka lawm hle. A bik takin Thingtlang lama kan unaute dinhmun chhiat zia leh chem sen hial lek tawh mai an duh thu te ka hriatin Zoram hmasawnna hian thingtlang a thleng pha lo hle a ni tih min hriat tir a. An hmel leh an kut leh ke te ka han thlirin lungawi thei ziazang an lo ni lo. Heng te avang hian Zoram politic chu her rem a lo tul ta a ni. Tin, Pu Sangliana ngei pawh Zorama chuang chhuak a, Zoram siamthat chu a tum ber a lo ni ta a ni. Zoramah khua a var tawh ang em? tih erawh beiseina mai a la ni rih awm e.


Mi huaisen leh zahpah nei lem lo, dik nia a hriat huai taka kaltlang pui mai ngam thin Pu M.C Lalrinthanga pawh a chenna in ah kan han kawm a. Thalaite ngaihven hlawh ber te zingah Zoram politic chiri mek chu a ni tawh nia a hriat thu leh chu mi avanga a lawm thu te min lo hrilh a. A ni nen hian Mizo Union hun atanga MNF hun thlenga Zoram politic dinhmun te min lo hrilh chipchiar hle a. Tin, Pu Hawla chungchanga a lehkhabu ziak min present nghe nghe. Kan beng a var phah hle a. Zoram hma hun lo kal zelah thawkho zel turin kan in thlah liam a.

Mizo Culture leh Society venhimna kawnga kan mi huaisen leh tlawmngaite zinga mi Pu Malsawma Kawlni leh Pu R.Zamawia te nen pawh hun hlimawm tak hmangin kan inkawm thei a. An ni hnen atang hian ramhnuai boruak leh a kaihhnawih bakah thangtharte tana rohlu ni kumkhua tur 'Mizo Nationalism' thinlung chu vawng nun zel turin kan inchah a. An ni pahnih kawmna hun remchang ka nei thei hi ka lawm a. Pu Malsawma phei chuan an hmalakna kawnga governor hmuh pui turin min sawm ve nghe nghe a. Kum lamah kan pa te rual ni mah se, an rilruah a la thalai hlein ka hria. Dam reng hlawm teh se.


Tin, YMM a an president Mahera nen pawh phone ah vawi duailo kan in be thei a. Ka thuziak fahrah ve te te atangin min lo ralkhat hmelhriat ve hle chu niin, kan in nel tak zek a. Tin, Chhim lama Youth for Mizoram a an president Chhuana lah chu ka rawngbawlpui a lo ni ve zel nen, an ni thalai pawl te zarah beiseina a nung thar hle. Zoramah khua a la var ngei ang.


Kolasib ah YMA leh MZP te tangkawpin Seminar an huaihawt a, keipawh thusawi tura sawm ka ni a. Mahse, ka pum a dik theih loh avangin ka kal thei ta lo va, a ni hian min rawn phone leh a, kal thei lo mah ila, mipui pungkhawm tan thuchah tlem tal nei la, an rawn ti a, tichuan lungawi takin kan in thulh san ta a. Ka ui hle a. Remchangah zinna hun tha zawk ka la neih ngei ka beisei. Kolasib mipuite rilru sutthlak a ropui ka ti hle.


Thildang chu sawi rih lo mai ila, kan thlan laihna lamah thingpui rawn semtu MK-i chanchin te, Malaysia kal tur Lengpuia ka han veiliam Maggie leh Hlutei te pawh kan sawi tel rih lovang a. Ka rawn hawn lama ka chuanpui Belinda te, Mapuii te, C.Lalhmingmawii te leh midangte pawh kan sawi rih lovang. Ka Bike nena ka chetsual thu phei chu sawi rih loh a him ang ka ring hehe. Chuti lo chu kan hotuten a sei an ti lutuk palh ang e..:) Tichuan, ka nau te pahnih Baby leh a fanu Sailotluangi, Ka nau Sangzuala leh a fapa Lalropuia ten Lengpuia min thlah liam ta a..Ka ngai dawn hle mai.